ભારતમાંઆટલી બધી ભાષાઓ કેમ? વસ્તીગણતરીના આંકડાની રસપ્રદ કહાની

ભારતમાં ભાષાકીય વિવિધતા માત્ર બોલવાની રીતમાં જોવા મળતો તફાવત નથી, પરંતુ દેશના હજારો વર્ષના ઇતિહાસ, ભૂગોળ, સ્થળાંતર અને રાજકીય-વહીવટી વિકાસ સાથે જોડાયેલી વિશાળ કહાની છે. ભારતની 2011ની વસ્તીગણતરીના સત્તાવાર ભાષાકીય ડેટામાં 121 ભાષાઓ નોંધાઈ છે; તેમાં 22 બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ ભાષાઓ છે. સત્તાવાર Census દસ્તાવેજમાં 10,000 કે તેથી વધુ વક્તાઓ ધરાવતી 270 માતૃભાષાઓ પણ દર્શાવવામાં આવી છે.

ભારતમાં આટલી ભાષાઓ કેમ બોલાય છે?

ભારતનો વિશાળ ભૂગોળ ભાષાકીય વિવિધતાનું એક મહત્વનું કારણ છે. પર્વતીય વિસ્તારો, નદીઓની ખીણો, સમુદ્રકિનારા, જંગલો અને વિશાળ મેદાનોમાં અલગ-અલગ સમુદાયો લાંબા સમય સુધી વસતા આવ્યા છે.

સમય જતાં વિવિધ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક ભાષાઓ અને બોલીઓનો વિકાસ થયો. લોકોનું સ્થળાંતર, વેપાર અને અલગ-અલગ શાસનકાળની અસર પણ ભારતીય ભાષાઓ પર જોવા મળે છે.

ભારતીય ભાષાઓ એક જ ભાષા-પરિવારની નથી. Census of Indiaનો Language Atlas ઇન્ડો-યુરોપિયન, દ્રવિડિયન, ઑસ્ટ્રો-એશિયાટિક અને તિબેટો-બર્મન સહિતના ભાષા-પરિવારોના ભારતમાં રહેલા વ્યાપને દર્શાવે છે.

વસ્તીગણતરી શું કહે છે?

2011ની વસ્તીગણતરી ભારતની ભાષાકીય સ્થિતિ સમજવા માટેનું મહત્વપૂર્ણ સત્તાવાર સ્ત્રોત છે. Census of Indiaની C-16 શ્રેણી માતૃભાષા પ્રમાણે વસ્તીનું વર્ગીકરણ રજૂ કરે છે.

વસ્તીગણતરીના અંતિમ વર્ગીકરણમાં 121 ભાષાઓ દર્શાવવામાં આવી છે. તેમાંથી 22 ભાષાઓ બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ છે અને બાકીની 99 non-scheduled languages તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતની ભાષાકીય ઓળખ માત્ર હિન્દી, ગુજરાતી, બંગાળી, મરાઠી, તમિલ કે તેલુગુ જેવી મોટી ભાષાઓ સુધી સીમિત નથી.

22 અનુસૂચિત ભાષાઓને બંધારણીય સ્થાન

ભારતના બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં હાલમાં 22 ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ગુજરાતી સહિત આસામી, બંગાળી, બોડો, ડોગરી, હિન્દી, કન્નડ, કાશ્મીરી, કોંકણી, મૈથિલી, મલયાલમ, મણિપુરી, મરાઠી, નેપાળી, ઓડિયા, પંજાબી, સંસ્કૃત, સંતાલી, સિંધી, તમિલ, તેલુગુ અને ઉર્દૂનો સમાવેશ થાય છે.

શું હિન્દી ભારતની રાષ્ટ્રીય ભાષા છે?

આ મુદ્દે ઘણી વખત ગેરસમજ જોવા મળે છે. બંધારણની કલમ 343 મુજબ સંઘની સત્તાવાર ભાષા હિન્દી અને લિપિ દેવનાગરી છે. બંધારણીય અને કાનૂની વ્યવસ્થા હેઠળ અંગ્રેજીનો પણ સંઘના સત્તાવાર કામકાજમાં ઉપયોગ ચાલુ છે. બંધારણ હિન્દીને “રાષ્ટ્રીય ભાષા” તરીકે જાહેર કરતું નથી.

એટલે “સત્તાવાર ભાષા” અને “રાષ્ટ્રીય ભાષા”ને એક જ અર્થમાં લેવું યોગ્ય નથી.

ઇતિહાસે ભાષાઓને કેવી રીતે આકાર આપ્યો?

ભારતીય ઉપખંડમાં હજારો વર્ષ દરમિયાન વિવિધ સમુદાયો વચ્ચે સંપર્ક થયો છે. વેપાર, સ્થળાંતર અને વિવિધ શાસનકાળ દરમિયાન અનેક ભાષાઓ એકબીજાના સંપર્કમાં આવી.

આ કારણે ભારતીય ભાષાઓના શબ્દભંડોળ, ઉચ્ચાર અને સ્થાનિક બોલીઓમાં અનેક પ્રકારના પ્રભાવ જોવા મળે છે. એક જ મોટી ભાષા હેઠળ પણ અલગ પ્રદેશોમાં બોલવાની રીત અને સ્થાનિક શબ્દભંડોળમાં નોંધપાત્ર તફાવત હોઈ શકે છે.

આ જ કારણ છે કે માતૃભાષાના આંકડાનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે એક ભાષાના વિવિધ સ્થાનિક નામ અને સ્વરૂપોને સમજવું મહત્વપૂર્ણ બને છે.

1956માં રાજ્યોનું પુનર્ગઠન

સ્વતંત્રતા બાદ ભારતના રાજ્યોની સીમાઓમાં મોટા ફેરફારો થયા. States Reorganisation Act, 1956 ભારતના રાજકીય અને વહીવટી નકશાના પુનર્ગઠનમાં મહત્વપૂર્ણ કાયદો હતો. સત્તાવાર કાયદાકીય રેકોર્ડમાં States Reorganisation Act, 1956ને Act No. 37 of 1956 તરીકે નોંધવામાં આવ્યો છે.

રાજ્યોના પુનર્ગઠનની પ્રક્રિયામાં ભાષા એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ રહી, જોકે તેને માત્ર એક જ કારણ તરીકે રજૂ કરવું ઐતિહાસિક રીતે અતિસરળીકરણ થશે.

ભાષા બદલાય, પરંતુ દેશ એક રહે

ભારતમાં એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં મુસાફરી કરતાં ભાષા, લિપિ અને ઉચ્ચારમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. ગુજરાતથી મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ કે ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો તરફ જતાં આ ભાષાકીય વૈવિધ્ય વધુ સ્પષ્ટ બને છે.

રેલવે સ્ટેશન, બજાર, શાળા અને જાહેર જીવનમાં અલગ-અલગ ભાષાઓનો ઉપયોગ ભારતની સામાજિક રચનાનો ભાગ છે.

આ વિવિધતા કોઈ એક દિવસમાં ઊભી થઈ નથી. સદીઓના ભૂગોળ, ઇતિહાસ, સ્થાનિક સમુદાયો, સ્થળાંતર અને રાજકીય પરિવર્તનોના પરિણામે આજનું ભાષાકીય ભારત બન્યું છે.

ભારતની ભાષાકીય વિવિધતાની અનોખી કહાની

ભારતને સમજવા માટે તેની ભાષાઓને સમજવી જરૂરી છે. 2011ની વસ્તીગણતરીમાં દર્શાવાયેલી 121 ભાષાઓ અને બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં સમાવિષ્ટ 22 ભાષાઓ દેશની ભાષાકીય વિશાળતાની ઝલક આપે છે.

આથી ભારતમાં ભાષાકીય વિવિધતા માત્ર આંકડાનો વિષય નથી. તે દેશના ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને સાંસ્કૃતિક વિકાસનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે.