"દિલ્હીમાં સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાનો કેસ: SEM કોર્ટ શું છે?"
નવી દિલ્હી: દિલ્હીમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાની ન્યાયિક કસ્ટડીનો મામલો ચર્ચામાં આવ્યો છે. બંનેની કસ્ટડી 21 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ પૂર્ણ થવાની હોવાથી તેમની મુક્તિ અંગે સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ (SEM) સમક્ષ સુનાવણી થવાની છે. આ પહેલાં બંનેએ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં કસ્ટડી વધારવાના આદેશને પડકારતી અરજી દાખલ કરી હતી, પરંતુ બાદમાં અરજી પરત ખેંચી લીધી હતી. આ ઘટનાને પગલે SEM કોર્ટ શું છે અને તે સામાન્ય અદાલતથી કેવી રીતે અલગ છે તે અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાનો કેસ શું છે?
દિલ્હીમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી સાથે સંકળાયેલા સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાની 14 ઓક્ટોબરે અટકાયત કરવામાં આવી હતી.
તેમના પર જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ભંગ કરવાનો અને અગાઉ આપેલા શાંતિ જાળવવાના બોન્ડની શરતોનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ છે.
આ મામલે બંનેને પાંચ દિવસની ન્યાયિક કસ્ટડીમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ 19 ઓક્ટોબરે સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટે તેમની કસ્ટડી વધુ બે દિવસ લંબાવી હતી.
આથી તેમની કસ્ટડીની કુલ અવધિ સાત દિવસ થઈ હતી.
દિલ્હી હાઈકોર્ટમાંથી અરજી પરત ખેંચી
સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાએ કસ્ટડી વધારવાના આદેશ સામે દિલ્હી હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો.
21 ઓક્ટોબરે જસ્ટિસ સુબ્રમણ્યમ પ્રસાદ સમક્ષ આ મામલે સુનાવણી થઈ હતી.
સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે કાયદામાં અન્ય ઉપાયો ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે અરજદારોએ સીધા બંધારણની કલમ 226 હેઠળ અરજી કેમ કરી?
અદાલતે કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ ઉપલબ્ધ વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવા અંગે ધ્યાન દોર્યું હતું.
ત્યારબાદ બંને અરજદારોએ પોતાની અરજી પરત ખેંચી લીધી હતી.
હાઈકોર્ટે કેસના ગુણદોષ અંગે કોઈ અંતિમ અભિપ્રાય આપ્યા વિના અરજી પરત ખેંચવાની મંજૂરી આપી હતી.
SEM કોર્ટ શું છે?
SEM કોર્ટ શું છે તે સમજવા માટે સૌથી પહેલાં તેનું પૂરું નામ જાણવું જરૂરી છે.
SEM એટલે Special Executive Magistrate, જેને ગુજરાતીમાં વિશેષ કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટ કહેવામાં આવે છે.
SEMનું મુખ્ય કાર્ય જાહેર શાંતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા માટે જરૂરી નિવારક કાર્યવાહી કરવાનું છે.
કોઈ વ્યક્તિ અથવા જૂથની પ્રવૃત્તિથી શાંતિ ભંગ થવાની આશંકા હોય ત્યારે કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ શાંતિ જાળવવાના બોન્ડ જેવી કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે.
SEM સામાન્ય ફોજદારી અદાલતની જેમ ગુનાનો ટ્રાયલ ચલાવી આરોપી દોષિત છે કે નિર્દોષ તેનો અંતિમ નિર્ણય આપતી નથી.
સામાન્ય કોર્ટ અને SEM વચ્ચે શું તફાવત છે?
સામાન્ય ફોજદારી અદાલતમાં ગુનાના કેસની સુનાવણી, પુરાવાની ચકાસણી અને કાયદા મુજબ ચુકાદો આપવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે.
જ્યારે SEMની કાર્યવાહી મુખ્યત્વે જાહેર શાંતિ જાળવવા અને સંભવિત અવ્યવસ્થા અટકાવવા સાથે સંબંધિત હોય છે.
કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટ વહીવટી વ્યવસ્થાનો ભાગ હોય છે, જ્યારે ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ ન્યાયતંત્રનો ભાગ હોય છે.
આથી બંનેની સત્તા, જવાબદારી અને કાર્યવાહીનું સ્વરૂપ અલગ હોય છે.
SEM સમક્ષ થતી કાર્યવાહી કાયદામાં નિર્ધારિત મર્યાદાઓને આધીન હોય છે અને તેના આદેશોને યોગ્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા પડકારી શકાય છે.
BNSS હેઠળ SEMને કઈ સત્તા મળે છે?
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) હેઠળ જાહેર શાંતિ જાળવવા માટે કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટને કેટલીક નિવારક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
BNSSની કલમ 126થી 143 વચ્ચેની જોગવાઈઓ શાંતિ જાળવવા માટેની સુરક્ષા અને સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલી છે.
આ જોગવાઈઓ હેઠળ યોગ્ય સંજોગોમાં વ્યક્તિને શાંતિ જાળવવાનો બોન્ડ આપવાનું કહેવામાં આવી શકે છે.
આ પ્રકારની કાર્યવાહીનો હેતુ કોઈ ગુના માટે સજા આપવાનો નહીં, પરંતુ સંભવિત શાંતિભંગ અટકાવવાનો હોય છે.
જોકે કોઈ વ્યક્તિની કસ્ટડી અથવા બોન્ડ અંગેનો નિર્ણય કાયદાની શરતો અને સંબંધિત કેસના તથ્યો પર આધારિત રહે છે.
શાંતિ જાળવવાના બોન્ડનો વિવાદ
અહેવાલો મુજબ સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાને 10 ઓક્ટોબરે અગાઉની નિવારક કાર્યવાહી બાદ 50 હજાર રૂપિયાના શાંતિ જાળવવાના બોન્ડની શરતે મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ 14 ઓક્ટોબરે જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન સંબંધિત ઘટનામાં તેમની ફરી અટકાયત કરવામાં આવી હતી.
અધિકારીઓનો આરોપ છે કે બંનેએ અગાઉ આપેલા બોન્ડની શરતોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું.
બીજી તરફ અરજદારોના વકીલે કસ્ટડી વધારવાની પ્રક્રિયા અને જામીનદારોને અસ્વીકાર કરવાના નિર્ણય સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
આ મુદ્દાઓ અંગે યોગ્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં નિર્ણય લેવાવાનો છે.
મુક્તિ અંગે હવે શું થશે?
21 ઓક્ટોબરે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાંથી અરજી પરત ખેંચાયા બાદ સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાની મુક્તિનો પ્રશ્ન SEM સમક્ષની કાર્યવાહી પર નિર્ભર બન્યો છે.
બંનેની અગાઉ લંબાવવામાં આવેલી કસ્ટડીની અવધિ બુધવારે પૂર્ણ થવાની હતી.
SEM સમક્ષ બોન્ડ, જામીનદારો અને સંબંધિત કાયદાકીય શરતો અંગે નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં આ તબક્કે બંનેની મુક્તિ થઈ હોવાની અંતિમ પુષ્ટિ મળી નથી.
આથી સુનાવણીના અંતિમ આદેશ બાદ જ તેમની કસ્ટડી અને મુક્તિની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
