સુરતના કોસાડ ગામ ખાતે નવરાત્રી પર્વ દરમિયાન આદિવાસી સમાજની પ્રાચીન લોકસંસ્કૃતિ અને ધાર્મિક પરંપરાની અનોખી ઝલક જોવા મળી હતી. અહીં પરંપરાગત ઘેરૈયા નૃત્યનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ઘેરૈયાઓએ વિશેષ વેશભૂષા ધારણ કરી માતાજીની આરાધના કરી હતી. આ નૃત્ય આદિવાસી સમાજની ધાર્મિક આસ્થા, લોકકલા અને પરંપરાગત માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલું છે. નવરાત્રીના પવિત્ર પર્વમાં ઘેરૈયાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી રજૂઆત આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની હતી.
કોસાડ ગામે પરંપરાગત ઘેરૈયા નૃત્યનું આયોજન
સુરતના કોસાડ ગામમાં નવરાત્રી પર્વ નિમિત્તે આદિવાસી સમાજ દ્વારા ઘેરૈયા નૃત્યનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
આ નૃત્ય આદિવાસી સમાજની પરંપરાગત લોકસંસ્કૃતિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે.
ઘેરૈયા નૃત્યમાં કલાકારો પરંપરાગત વેશભૂષામાં સજ્જ થઈ ધાર્મિક ભાવના સાથે નૃત્ય કરે છે.
'ઘેર' શબ્દનો અર્થ ગોળ ફરવું એવો થાય છે. આ નૃત્ય દરમિયાન કલાકારો ગોળાકાર ગતિમાં નૃત્ય કરીને પોતાની પરંપરા રજૂ કરે છે.
નવરાત્રી પર્વ દરમિયાન આ નૃત્ય દ્વારા માતાજીની ભક્તિ અને આદિવાસી સમાજની સાંસ્કૃતિક ઓળખ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ ધારણ કરી માતાજીની આરાધના
સુરત કોસાડ પરંપરાગત ઘેરૈયા નૃત્ય દરમિયાન કલાકારોએ અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું.
ઘેરૈયાઓ પરંપરાગત વેશભૂષા સાથે હાથમાં દાંડિયા લઈને નૃત્ય કરે છે.
આ નૃત્ય માત્ર સાંસ્કૃતિક રજૂઆત પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં ધાર્મિક આસ્થા પણ જોડાયેલી છે.
ઘેરૈયાઓ નૃત્યના માધ્યમથી માતાજીની આરાધના કરે છે અને પોતાની પરંપરાગત ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે.
અર્ધનારીશ્વરના સ્વરૂપ સાથે કરવામાં આવતું આ નૃત્ય આદિવાસી સમાજની વિશિષ્ટ ધાર્મિક પરંપરાને રજૂ કરે છે.
નવરાત્રીના નવ દિવસ સુધી ઉપવાસની પરંપરા
ઘેરૈયા નૃત્ય સાથે નવરાત્રીના ઉપવાસની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે.
પરંપરા મુજબ ઘેરૈયાઓ નવરાત્રીના નવ દિવસ સુધી ઉપવાસ રાખે છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન તેઓ ગરબા અને ઘેરૈયા નૃત્ય દ્વારા માતાજીની ભક્તિ કરે છે.
નવરાત્રીના નવ દિવસ દરમિયાન ઉપવાસ, આરાધના અને નૃત્યનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ માનવામાં આવે છે.
આદિવાસી સમાજમાં આ પરંપરાનું પાલન ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને સામૂહિક સંસ્કૃતિના ભાગરૂપે કરવામાં આવે છે.
કાળી બિલ્લીના સ્વરૂપ દ્વારા મા કાળકાનું નિરૂપણ
ઘેરૈયા નૃત્યની એક વિશેષ પરંપરા કાળી બિલ્લીના સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલી છે.
પરંપરા મુજબ ઘેર નૃત્યના પ્રમુખના આદેશ અનુસાર એક કલાકાર કાળી બિલ્લીનું રૂપ ધારણ કરે છે.
આ કલાકાર નૃત્ય દરમિયાન મા કાળકાનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ રજૂ કરે છે.
આ પરંપરામાં આસુરી શક્તિઓના નાશનું પ્રતીકાત્મક નિરૂપણ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રકારની રજૂઆત દ્વારા આદિવાસી સમાજની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને લોકપરંપરાનું દર્શન થાય છે.
ઘેરૈયા નૃત્યમાં આવા વિશિષ્ટ પાત્રો અને સ્વરૂપોનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ રહેલું છે.
મોરનાં પીંછાંથી નજર ઉતારવાની પરંપરા
ઘેરૈયા નૃત્ય દરમિયાન મોરનાં પીંછાંનો ઉપયોગ કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે.
આદિવાસી સમાજની ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર મોરનાં પીંછાં દ્વારા નજર ઉતારવાની વિધિ કરવામાં આવે છે.
આ વિધિ પરંપરાગત શ્રદ્ધા અને લોકમાન્યતાઓ સાથે જોડાયેલી છે.
ઘેરૈયાઓ દ્વારા કરવામાં આવતી આ પ્રક્રિયા નૃત્યના ધાર્મિક પાસાને રજૂ કરે છે.
આ પ્રકારની પરંપરાઓ દ્વારા સમાજમાં પેઢીદરપેઢી ચાલી આવતી સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ જળવાઈ રહી છે.
સ્થાનિક લોકો ઘેરૈયાઓને ઘરે આમંત્રિત કરે છે
ઘેરૈયા નૃત્યની પરંપરામાં સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી પણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
સ્થાનિક લોકો ઘેરૈયાઓને પોતાના ઘરે આમંત્રિત કરે છે.
ધાર્મિક માન્યતા મુજબ ઘેરૈયાઓના આગમનને માતાજીના આશીર્વાદ સાથે જોડવામાં આવે છે.
ઘેરૈયાઓ ઘરમાં પહોંચીને પરંપરાગત નૃત્ય અને ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા માતાજીની આરાધના કરે છે.
આ પ્રથા આદિવાસી સમાજની સામૂહિક ધાર્મિક આસ્થા અને પરસ્પર જોડાણને દર્શાવે છે.
નવરાત્રી દરમિયાન આ પરંપરા દ્વારા સ્થાનિક લોકો અને ઘેરૈયાઓ વચ્ચે સાંસ્કૃતિક સંબંધો વધુ મજબૂત બને છે.
આદિવાસી લોકસંસ્કૃતિની વિશિષ્ટ ઓળખ
ગુજરાતની આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં પરંપરાગત નૃત્યોનું વિશેષ મહત્વ રહેલું છે.
ઘેરૈયા નૃત્ય પણ આવી જ એક વિશિષ્ટ લોકપરંપરા છે, જેમાં ધાર્મિક માન્યતાઓ, પરંપરાગત વેશભૂષા અને નૃત્યકલાનો સમન્વય જોવા મળે છે.
આ નૃત્ય દ્વારા સમાજની પરંપરાઓને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવામાં મદદ મળે છે.
કોસાડ ગામમાં યોજાયેલા ઘેરૈયા નૃત્યમાં અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ, મા કાળકાનું પ્રતીકાત્મક નિરૂપણ અને મોરનાં પીંછાંથી નજર ઉતારવાની પરંપરા જોવા મળી હતી.
આ તમામ વિશેષતાઓ ઘેરૈયા નૃત્યને અન્ય પરંપરાગત નૃત્યોથી અલગ ઓળખ આપે છે.
કોસાડમાં નવરાત્રી પર્વની અનોખી ઉજવણી
સુરતના કોસાડ ગામમાં નવરાત્રી પર્વ દરમિયાન યોજાયેલા પરંપરાગત ઘેરૈયા નૃત્ય દ્વારા આદિવાસી સમાજની લોકસંસ્કૃતિ અને માતાજી પ્રત્યેની ભક્તિ રજૂ કરવામાં આવી હતી.
ઘેરૈયાઓએ પરંપરાગત વેશભૂષામાં અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ ધારણ કરી દાંડિયા સાથે નૃત્ય કર્યું હતું.
નવરાત્રીના નવ દિવસના ઉપવાસ, મા કાળકાના પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ અને મોરનાં પીંછાંથી નજર ઉતારવાની પરંપરાએ આ નૃત્યને વિશેષ બનાવ્યું હતું.
આમ કોસાડ ગામમાં યોજાયેલું ઘેરૈયા નૃત્ય આદિવાસી સમાજની સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને ધાર્મિક પરંપરાની અનોખી ઝલક બની રહ્યું હતું.