"વિદેશમાં ભણેલા યુવા પ્રોફેસરો ભારતની IIMમાં કેમ પરત ફરે છે?"
નવી દિલ્હી: વિદેશમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને સારી કારકિર્દી બનાવવાનું સપનું જોતા ભારતીય યુવાનો વચ્ચે હવે એક નવો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. વિદેશની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓમાંથી પીએચડી અને સંશોધન પૂર્ણ કરેલા કેટલાક યુવા સ્કોલર્સ હવે ભારત પરત ફરીને શિક્ષણક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને IIM બેંગલુરુ અને IIM કોઝિકોડ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાં વિદેશથી પરત ફરેલા યુવા પ્રોફેસરોની હાજરી વધી રહી હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
વિદેશથી ભારત પરત ફરતા યુવા પ્રોફેસરોનો નવો ટ્રેન્ડ
વિદેશથી ભારત પરત ફરતા યુવા પ્રોફેસરો પાછળ માત્ર પરિવારની નજીક રહેવાની ઇચ્છા જ નહીં, પરંતુ સંશોધનની નવી તકો અને ભારતીય શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં બદલાતું વાતાવરણ પણ મહત્વપૂર્ણ કારણો છે.
અગાઉ વિદેશમાં પીએચડી પૂર્ણ કર્યા બાદ ઘણા ભારતીય સંશોધકો ત્યાં જ શિક્ષણ અથવા સંશોધન ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવાનું પસંદ કરતા હતા.
હવે કેટલીક પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય સંસ્થાઓમાં સંશોધન માટેની સુવિધાઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને કારકિર્દીની તકોમાં સુધારો થતાં યુવા સ્કોલર્સ સ્વદેશ પરત ફરવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે.
શિલ્પા સતીશે ભારત પરત ફરવાનો નિર્ણય કેમ લીધો?
IIM કોઝિકોડમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે કાર્યરત શિલ્પા સતીશનું ઉદાહરણ આ બદલાતા વલણને સમજાવે છે.
શિલ્પાએ અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથ ફ્લોરિડામાંથી સમાજશાસ્ત્રમાં પીએચડી પૂર્ણ કરી છે.
તેમના સંશોધનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ કેરળના સામાજિક અને પર્યાવરણીય વિષયો સાથે જોડાયેલો છે.
શિલ્પા પોતાના બાળકનો ઉછેર પરિવારની નજીક અને ભારતીય શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં કરવા ઇચ્છતા હતા.
તેમણે ભારતની જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં યોગદાન આપવાની ઇચ્છા પણ વ્યક્ત કરી છે.
શિલ્પાના મતે ભારત પરત ફરવું આંતરરાષ્ટ્રીય કારકિર્દીથી પાછળ હટવાનો નિર્ણય નહોતો, પરંતુ પોતાના સંશોધનને વધુ સંબંધિત પરિસ્થિતિમાં આગળ વધારવાની તક હતી.
IIM બેંગલુરુમાં યુવા પ્રોફેસરોની સંખ્યા વધી
IIM બેંગલુરુમાં યુવા પ્રોફેસરોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
આ સંસ્થામાં આશરે 150 ફેકલ્ટી સભ્યોમાંથી લગભગ 30 ટકા પ્રોફેસરોની ઉંમર 35 વર્ષથી ઓછી હોવાનું જણાવાયું છે.
થોડાં વર્ષો પહેલાં આ વયજૂથના પ્રોફેસરોની સંખ્યા દસથી પણ ઓછી હતી.
આ યુવા પ્રોફેસરોમાં વિદેશમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ અને સંશોધન પૂર્ણ કરીને ભારત પરત ફરેલા સ્કોલર્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.
આ બદલાવ દર્શાવે છે કે ભારતીય મેનેજમેન્ટ સંસ્થાઓ હવે શિક્ષણની સાથે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સંશોધન પર પણ વધુ ધ્યાન આપી રહી છે.
ભારતીય સંસ્થાઓમાં સંશોધનને વધુ મહત્વ
IIM બેંગલુરુના પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીના જણાવ્યા મુજબ મેનેજમેન્ટ સંસ્થાઓમાં સંશોધન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંશોધનપત્રો પ્રકાશિત કરવાનું મહત્વ વધ્યું છે.
વિદેશમાં અભ્યાસ કરેલા યુવા પ્રોફેસરો આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન પદ્ધતિઓ અને શૈક્ષણિક સંપર્કોનો અનુભવ લઈને આવે છે.
જોકે માત્ર વિદેશી ડિગ્રી ધરાવવી એ પસંદગી માટે પૂરતું માપદંડ નથી.
સંશોધન કરવાની ક્ષમતા, વિષયનું જ્ઞાન અને સંસ્થાના શૈક્ષણિક વિકાસમાં યોગદાન આપવાની તૈયારી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
પરિવાર અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાણ
ભારત પરત ફરતા યુવા પ્રોફેસરો માટે પરિવારની નજીક રહેવાની તક પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
વિદેશમાં લાંબા સમય સુધી અભ્યાસ કર્યા બાદ કેટલાક સંશોધકો પોતાના બાળકોને ભારતીય સમાજ અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા વાતાવરણમાં ઉછેરવા ઇચ્છે છે.
આ ઉપરાંત માતા-પિતા અને પરિવારજનોની નજીક રહેવાની સુવિધા પણ તેમના નિર્ણયને અસર કરી શકે છે.
શિલ્પા સતીશનું ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે કારકિર્દીનો નિર્ણય માત્ર પગાર અથવા નોકરીની પ્રતિષ્ઠા પર આધારિત નથી હોતો.
અમેરિકાની વિઝા નીતિ અને સંશોધન ફંડિંગની અસર
અહેવાલ મુજબ અમેરિકામાં સંશોધન માટેના ભંડોળમાં થયેલા ઘટાડા અને વિઝા સંબંધિત અનિશ્ચિતતા પણ કેટલાક ભારતીય સ્કોલર્સના કારકિર્દી સંબંધિત નિર્ણયોને અસર કરી રહી છે.
MDI ગુરુગ્રામના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર કેદારનાથ ઠાકુરે આ પરિબળો તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.
વિદેશમાં કારકિર્દી બનાવવાની અનિશ્ચિતતા સામે ભારતમાં ઉપલબ્ધ તકો કેટલાક સંશોધકો માટે આકર્ષક વિકલ્પ બની શકે છે.
જોકે દરેક યુવા પ્રોફેસર ભારત પરત ફરવાનું એકસરખા કારણોસર પસંદ કરે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ભારતીય બજાર પણ સંશોધન માટે મહત્વપૂર્ણ
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ, સ્ટાર્ટઅપ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ગિગ ઇકોનોમી અને આરોગ્યસેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં અનેક નવા સંશોધન વિષયો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
ભારતીય બજારની વિશેષતાઓને સમજવા માટે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત સંશોધન જરૂરી બને છે.
વિદેશમાં અભ્યાસ કરીને પરત આવેલા પ્રોફેસરો આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવને ભારતીય પરિસ્થિતિ સાથે જોડીને નવા સંશોધન કરી શકે છે.
આ પ્રકારનું સંશોધન વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત ઉદ્યોગો અને નીતિ ઘડનારાઓ માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
ભારતમાં પરત ફર્યા બાદ કયા પડકારો?
ભારતીય સંસ્થાઓમાં તકો વધી રહી હોવા છતાં કેટલાક પડકારો યથાવત્ છે.
સંશોધન માટે પૂરતું ભંડોળ, આધુનિક સુવિધાઓ, વહીવટી પ્રક્રિયાઓ અને કારકિર્દીમાં પ્રગતિની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ છે.
વિદેશમાં અભ્યાસ કરેલા પ્રોફેસરો માટે ભારતીય ઉદ્યોગો અને સ્થાનિક વ્યવસાયિક પરિસ્થિતિઓને સમજવી પણ જરૂરી બને છે.
આથી સંસ્થાઓએ યુવા ફેકલ્ટીને સંશોધન અને શિક્ષણ બંને ક્ષેત્રે યોગ્ય સહાય આપવી જરૂરી છે.
શું હવે બ્રેઇન ડ્રેઇનનો ટ્રેન્ડ બદલાશે?
વિદેશથી યુવા સંશોધકોનું ભારત પરત ફરવું શિક્ષણક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન બની શકે છે.
પરંતુ તેને ભારતમાંથી પ્રતિભાઓના વિદેશગમન એટલે કે 'બ્રેઇન ડ્રેઇન'નો સંપૂર્ણ અંત ગણવો વહેલો રહેશે.
આ વલણને 'બ્રેઇન સર્ક્યુલેશન' તરીકે પણ સમજાવી શકાય છે, જેમાં સંશોધકો વિદેશમાં જ્ઞાન અને અનુભવ મેળવીને પોતાના દેશમાં તેનો ઉપયોગ કરે છે.
ભારતીય સંસ્થાઓ પ્રતિભાશાળી યુવા પ્રોફેસરોને લાંબા સમય સુધી જાળવી શકે છે કે નહીં તે ભવિષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
સંશોધનની સ્વતંત્રતા, યોગ્ય સુવિધાઓ અને કારકિર્દીની તકો આ બદલાવને આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે
